From Sterwiki

Vietnamees (Tiếng Việt), een toontaal, is de officiële taal van Vietnam. Het is de moedertaal van 87% van de bevolking van Vietnam en van ongeveer twee miljoen Vietnamese emigranten. Hoewel het veel leenwoorden uit het Chinees bevat en het oorspronkelijk werd geschreven met Chinese karakters, wordt het gerekend tot de Austroaziatische talen. Van deze talengroep heeft het Vietnamees de meeste sprekers (tien keer meer dan het Khmer, de taal met het tweede meeste sprekers).

Geschiedenis

Het lijkt waarschijnlijk dat – in een ver verleden – het Vietnamees meer gemeen had met andere talen in de Austroaziatische taalfamilie, zoals buiging en een groter aantal medeklinkerclusters. Deze zijn geleidelijk aan uit de taal verdwenen. Het Vietnamees lijkt dan weer sterk te zijn beïnvloed door zijn locatie in de Zuid-Aziatische sprachbund. Hierdoor heeft het enkele karakteristieken gekregen zoals een isolerende morfologie en tonogenese. Het is niet zeker of deze kenmerken al dan niet eigen waren aan het Proto-Austroaziatisch, maar in andere, filologisch ongerelateerde talen uit Zuidoost-Azië, kunnen ze worden teruggevonden. Zo hebben zowel het Thai (een Tai-Kadaitaal), het Tsat (een Malayo-Polynesische taal in de Austronesische taalfamilie) als het Vietnamees tonen ontwikkeld als fonemisch kenmerk, hoewel de talen waar ze van afstammen, dit oorspronkelijk niet hadden.

De 'voorvader' van de Vietnamese taal werd oorspronkelijk gesproken in de regio van de Rode Rivier in wat nu noordelijk Vietnam is. Gedurende de expansie van het Vietnamees en het Vietnamese volk naar het huidige centraal en zuidelijk Vietnam (door verovering van de oude natie Champa en het Khmervolk van de Mekongdelta in de buurt van waar nu Ho Chi Minhstad ligt) is de taal beïnvloed door Indische en Malayo-Polynesische talen.

Rond het midden van het eerste millennium van onze jaartelling werd het Chinees dan weer politiek dominant. Hierdoor kreeg het Vietnamees er een heleboel Chinese woordenschat bij, naast redelijk wat invloed op grammatica. Het Chinees was in Vietnam lange tijd het enige medium van literatuur en regering en was ook de belangrijkste taal van de heersende classe, zodat een groot deel van de Vietnamese woordenschat bestaat uit Sino-Vietnamese woorden of chữ Hán Việt.

Rond het begin van het tweede millennium groeide het Vietnamees stilaan in prestige. De taal werd toen geschreven met Chinese karakters die zijn aangepast voor het Vietnamees (zie Chữ nôm) – vergelijkbaar met het Japanse kanji, het Koreaanse Hanja en de schriften van enkele andere talen uit de Chinese culturele invloedssfeer. Het nôm-schrift was op zijn hoogtepunt in de 18e eeuw, toen heel wat Vietnamese schrijvers en dichters hun werken schreven in het chữ nôm – zoals bijvoorbeeld Nguyễn Du en Hồ Xuân Hương bijgenaamd 'de Koninging van de nôm-poëzie.

Met de steeds veelvuldiger contacten met West-Europa werd in de 17e eeuw een transcriptie in het Latijnse alfabet ontwikkeld – quốc ngữ – door Portugezen en andere Europeanen die bezig waren met kerstening of handel in Vietnam. Wanneer Frankijk Vietnam in de late 19e eeuw veroverde, ging het Frans het Chinees als officiële taal in onderwijs en regering vervangen. Het Vietnamees nam toen ook veel Franse woorden over, zoals đầm (dame), ga (treinstation) en va-li (valise). Daarbij kwamen er ook heel wat Sino-Vietnamese termen bij voor westerse ideeën die de Fransen met zich meebrachten. Het gelatiniseerde quoc ngu werd echter slechts belangrijk in het begin van de 20e eeuw, toen onderwijs wijder verspreid werd en een eenvoudiger schrift geschikter werd gevonden voor onderwijs aan en communicatie met de bevolking.

Classificatie

Het Vietnamees maakt deel uit van de Viet-Muonggroep van de Mon-Khmertak van de Austroaziatische taalfamilie. Deze familie bevat ook het Khmer, dat wordt gesproken in Cambodja.

Spreiding

Volgens Ethnologue (http://en.wikipedia.org/wiki/Ethnologue) [1] (http://www.ethnologue.com/) wordt het Vietnamees ook gesproken in Australië, Cambodja, Canada, China, Duitsland, Finland, de Filippijnen, Frankrijk, Ivoorkust, Laos, Martinique, Nederland, Nieuw-Caledonië, Noorwegen, Senegal, Thailand, het Verenigd Koninkrijk, de VSA en in Vanuatu.

Officiële status

Het Vietnamees is de officiële taal van Vietnam.

Dialecten

Er zijn heel wat dialecten. De sprekers ervan verstaan elkaar gemakkelijk genoeg. De voornaamste drie zijn:

Deze dialecten verschillen lichtjes in toon, hoewel het dialect van Hué ietwat meer verschilt van de andere. Het verschil tussen de h�i- en de ngã-tonen is meer geprononceerd in de noordelijke dan in de zuidelijke dialecten. De huidige standaarduitspraak en –spelling zijn gebaseerd op het dialect van een geschoolde spreker van Hanoi.

Klanken

Klinkers

Ronding is contrastief voor niet lage achterklinkers.

Medeklinkers

 

* /th/ is een stemloze, geaspireerde alveolaire plosief

Tonen

De zes tonen in het Vietnamees zijn:

De tekens voor de tonen komen boven de klinker die ze beïnvloeden, behalve nang, waar het puntje onder de klinker komt.

Grammatica

Buiging

Het Vietnamees gebruikt geen buiging, maar is volledig isolerend. Verdubbeling komt wel veel voor. Voor zaken die in bv. het Nederlands met buiging worden aangeduid, gebruikt het Vietnamees aparte woorden. Zo heeft men đã voor de verleden tijd, những en các voor het meervoud enzovoort.

Klasserende lidwoorden

Er zijn niet echt lidwoorden (zoals de, het, een...) maar klasserende lidwoorden, vergelijkbaar met die in het Chinees, die aanduiden tot welke semantische klasse een woord behoort. In het Vietnamees zijn deze:

• cái: concrete, dode voorwerpen
• con: meestal voor dieren, maar kan worden gebruikt voor voorwerpen met een karakteristiek van een dier (zoals con dao 'het mes')
• bài: liederen, tekeningen, gedichten...
• bánh: cylindrische voorwerpen (wiel, taart...)
• bá»™: groep
• cây: langwerpige voorwerpen (plant, geweer, stok...)
• chiếc: voorwerpen waar mensen in kunnen, maar geen gebouwen (stoel, auto, boot, hemd...)
• tòa: gebouwen
• quả of trái: bolvormige voorwerpen (planeten, aarde, vruchten...)
• quyển of cuốn: voorwerpen zoals boeken, tijdschriften...
• tá»�: bladeren en fijne voorwerpen in papier
• việc: gebeurtenis, iets dat bezig is

Dus: quả đất of trái đất betekent de aarde, mặt đất is de grond en đất tout court betekent vuiligheid. In gesproken taal gebruikt met vaak cái als onbepaald lidwoord in de plaats van de klasserende lidwoorden.

Voornaamwoorden

Het Nederlands kent een heleboel voornaamwoorden, zoals de persoonlijke: ik, jij, hij... Het Vietnamees kent die niet. Als men iemand aanspreekt, gebruikt men een woord dat de relatie tot deze persoon (respect, leeftijd, vertrouwelijkheid...) uitdrukt. Dit is een weerspiegeling van het Confucianisme. Beschouw bijvoorbeeld de volgende dialoog tussen een grootvader en zijn kleinzoon:

kleinzoon : Hoe gaat het met je?

grootvader : Met mij gaat het goed, dankje.

In het Vietnamees wordt dit ongeveer:

kleinzoon : Hoe gaat het met grootvader?

grootvader : Met grootvader gaat het goed, dankje.

Als men neutraal wilt zijn, niet te beleefd en niet te informeel, (zoals in een gewone tekst, waarin men niemand in het bijzonder aanspreekt) gebruikt met bạn, wat 'vriend' betekent. Men kan ook quý vị gebruiken, wat zeer formeel en rigide is. Tegen iemand die men heel goed kent of tegen een ondergeschikte zegt men ngươi ou mày, maar bij verkeerd gebruik komen deze woorden nogal onbeleefd over.

Verdubbeling

Verdubbeling of từ láy komt veel voor in het Vietnamees. Het komt erop neer dan een woord of een deel van een woord wordt herhaald, waardoor de betekenis enigszins wordt gewijzigd. Het wordt veelal gebruikt om een adjectief te versterken of te verzachten, alsook als literaire vorm (zoals alliteraties) in poëzie en dergelijke.

Een voorbeeld van verdubbeling als versterking van de betekenis is:

• mãi (altijd) → mãi mãi (echt wel altijd)

En van verzwakking:

• xanh (blauw of groen) → xanh xanh (blauw- of groenachtig)
• lạnh (koud) → lành lạnh (frisjes)

Buitenlandse plaatsnamen

Buitenlandse plaatsnamen worden soms getranscribeerd uit het Chinees, soms fonetisch geschreven, soms beide dooreen.

• Voorbeelden van transcriptie uit het Chinees:
  • Canada : Gia Nã Ä�ại
  • Spanje : Tây Ban Nha
  • Japan : Nhật Bản
  • Mexico : Má»… Tây CÆ¡
  • Mongolië : Mông Cổ
  • Iran : Ba TÆ°
  • Portugal : Bồ Ä�ào Nha
  • Turkije : Thổ NhÄ© Kỳ
• Voorbeelden van fonetische transcriptie:
  • Canada : Ca-na-Ä‘a
  • Mexico : Mê-hi-cô

Kijk bijvoorbeeld naar de lijst van Vietnamese ambassades (http://www.mofa.gov.vn:8080/Web%20server/ForeignMissionsWeb.nsf/0/930d83972700c3acc725696d001053d3?OpenDocument).

Schrift

Voor het ogenblik wordt het Vietnamees geschreven met het quốc ngữ (nationaal schrift), dat gebaseerd is het Latijnse alfabet. Oorspronkelijk was het schrift een translitteratie, in de 17de eeuw geïntroduceerd door de Franse jezuïet en missionaris Alexandre de Rhodes (1591-1660) en gebaseerd op het werk van Portugese missionarissen. Tijdens de Franse bezetting in de 19de eeuw werd het populairder en in de late 20ste eeuw werd bijna alles geschreven in quoc ngu.

De twee eerste Vietnamese schriften waren gebaseerd op het Chinese schrift:

• de standaard ideografische Chinese karakterset chữ nho (geleerdenschrift, å­—å„’): gebruikt om Klassiek Chinees mee te schrijven
• de ingewikkeldere variant chữ nôm (zuiders/plaatselijk schrift) met karakters die niet behoren tot het Chinese schrift; dit systeem paste beter bij het unieke fonetische systeem van het Vietnamees, dat enigszins verschilde van dat van het Chinees

Het authentieke Chinese schrift – chu nho – werd wijder gebruikt, terwijl het chu nom vooral werd gebruikt door de geschoolde elite (Men moest chu nho kunnen lezen om chu nom te kunnen). Beide schriften zijn buiten gebruikt geraakt. Chu nom is bijna helemaal verdwenen.

Zoals vele talen was het Vietnamees oorspronkelijk een monosyllabische taal; getuige het zeer rijk tonale systeem en de vele tweeklanken en drieklanken die dienen om eenlettergrepige woorden te kunnen onderscheiden. Heden ten dage bestaat meer dan de helft van de woordenschat uit samenstellingen.

Computerondersteuning

Unicode bevat alle karakters die nodig zijn om Vietnamees te schrijven. Er bestaan ook enkele codepagina’s die dienen om Vietnamese tekst voor te stellen, zoals VISCII en CP1258. Wanneer ASCII wordt gebruikt, wordt het Vietnamees meestal getypt met de VIQR^{[2] (http://www.vietstd.org/)}-conventie.

Voorbeelden

Deze tekst komt uit de eerste zes lijnen van Kim Vân Ki�u (金雲翹), een episch gedicht van de beroemde dichter Nguyễn Du (阮攸) (1765-1820). Het was oorspronkelijk geschreven in chu nom en is tegenwoordig algemeen gekend in Vietnam.

Trăm năm trong cõi ngư�i ta,

Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau.

Trải qua một cuộc bể dâu,

Những đi�u trông thấy mà đau đớn lòng.

Lạ gì bỉ sắc tư phong,

Tr�i xanh quen thói má hồng đánh ghen.

Eerste 224 verzen (in het Vietnamees) (http://www.vietthings.com/tho/thovanco/kieu1.htm) (voor de volgende verzen: klik op câu 225 - 416 enz.)

Nederlandse vertaling

Honderd jaar, in die korte spanne van het leven van een mens,

Worden Talent en Lot in bittere strijd gebalanceerd.

Oceanen veranderen in braamvelden,

Een desolaat gezicht.

Meer gaven, minder kansen, aldus is de wet van de Natuur,

En de blauwe hemel staat erom gekend jaloers te zijn van roze kaakjes.

Externe links

• VietDict (http://www.saigon.com/~vietdict/index.html), VDict (http://vdict.com): Vietnamese online woordenboeken
• Ethnologue over het Vietnamees (http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=VIE)
• British Museum Exhibit (http://www.bl.uk/whatson/exhibitions/topicalvietnam.html): Tentoonstelling over klassiek Vietnamees, onder andere Kim Van Kieu (http://www.bl.uk/whatson/exhibitions/images/or14844f3.jpg).
• Nom Foundation (http://www.nomfoundation.org/): Een organisatie die ijvert voorhet behoud van het chu nom.
  • Nom look-up (http://www.nomfoundation.org/nomdb/lookup.php)
• Het Vietnamese schrift (http://www.cjvlang.com/Writing/writviet.html): Een overzicht van het Vietnamese schrift.
• 20 lessen (http://www.seasite.niu.edu/vietnamese/VNLanguage/SupportNS/tableofcontent.htm) (in het Engels)

categorie:Vietnam categorie:Natuurlijke taal categorie:Austroaziatische taalfamilie

bg:Виетнам�ки език de:Vietnamesische Sprache en:Vietnamese language eo:Vjetnama lingvo es:Idioma vietnamita fi:Vietnamin kieli fr:Vietnamien ga:Vítneaimis ja:ベトナム語 ms:Bahasa Vietnam nn:Vietnamesisk pl:Język wietnamski pt:Língua vietnamita ro:Limba vietnameză sv:Vietnamesiska th:ภาษาเวียดนาม vi:Tiếng Việt zh:越�语 zh-min-nan:Oa�t-lâm-gí